سوره انفال؛ الگوی قرآنی تاب آوری در شرایط بحران

به قلم اکرم پورصمدی، کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث

آیات سوره انفال که در جریان جنگ بدر بر حضرت محمد(ص) نازل شد تنها دستوری برای پیروزی نظامی نبود؛ بلکه نقشه ای عملی برای عبور از بحران ها، هیجانات و اختلافات در زندگی انسان های معاصر است. در سال دوم هجرت، در حالی که مسلمانان با 313 نفر نیرو و امکانات بسیار محدود در برابر سپاه هزارنفری قریش قرار گرفتند و شرایط نظامی به نفع دشمن بود، خداوند آیاتی را نازل کرد که فراتر از میدان نبرد، مفهوم تاب آوری را در تمام ابعاد زندگی تبیین می کند. جنگ بدر، نبردی دفاعی و اجتناب ناپذیر محسوب می شد که هدف آن شکستن هیبت دشمن و پایان دادن به آزارهای مکه بر مسلمانان بود.

آیه نخست سوره انفال در زمانی نازل شد که پس از پیروزی، اختلافات بر سر غنایم شدت گرفته بود. این آیه با ارائه چهار فرمان مانند ابزاری برای مدیریت بحران عمل می کند؛ نخست با اعلام اینکه انفال مال خدا و پیامبر اوست میل به مالکیت شخصی و طمع را از ریشه می خشکاند؛ دوم با تأکید بر تقوا در اوج هیجان پیروزی بر لزوم درنگ و خویشتن داری تأکید می ورزد؛ سوم با تمرکز بر ترمیم پیوندها اهمیت حفظ روابط و اعتماد را فراتر از هر غنیمتی قرار می دهد و چهارم با یادآوری هویت مؤمن را به ارزش های اصلی فرا می خواند.

آیات دوم و سوم سوره انفال برخلاف آیه نخست که بر آرام سازی فضا تمرکز داشت، به ساختن انسان پس از بحران می پردازد. این آیات پنج پله برای رسیدن به تاب آوری پایدار ارائه می دهند: بیداری قلب و حساسیت نسبت به نام پروردگار، تقویت ایمان برای تنظیم سیستم عصبی در برابر ترس، توکل هوشمندانه میان تلاش حداکثری و سپردن نتیجه به خداوند، حفظ نظم روحی از طریق مداومت بر عبادات و در نهایت گذشت و بخشش که ذهنیت فراوانی نعمت را جایگزین ترس از کمبود و فقر می کند.

بنابراین قرآن کریم میان دو مسیر آسان و دشوار تمایز قائل شده است و اگرچه انسان به طور طبیعی به دنبال مسیرهای بی خطر است، اما رشد واقعی و تثبیت حق در عبور از مسیرهای دشوار رقم می خورد؛ از این منظر سختی ها ابزاری برای شکستن توهمات و رسیدن به کمال هستند و همان گونه که آیه 75 سوره نساء فلسفه دفاعی بدر را بر پایه نجات مستضعفان تبیین می کند، سوره انفال نیز نشان می دهد که تاب آوری تنها یک اصطلاح روان شناختی نیست، بلکه هنری الهی برای رشد در میان طوفان ها است.

انتهای پیام